Wat is wetenschap in tijden van Corona?

Peter MolemanArtikelen, De wereld in ons hoofd13 Comments

Verbazingwekkend en paradoxaal | Peter Moleman

Velen zien de wetenschap als een verzameling feiten. Ik zie wetenschap anders. Ik heb in mijn hoofd een beeld van de wereld buiten mij, van wat ik zie, hoor, ruik, van hoe dieren leven, planten groeien, auto’s rijden, stormen ontstaan, virussen zich verspreiden, van magnetisme, zwaartekracht, atomen, van hoe psychofarmaca werken en vooral van de werking van de hersenen. Je kunt dat ook een model van de werkelijkheid noemen. Iedereen heeft zo een model in zijn hoofd, ieder zijn eigen model. Of mijn model juist is, kan ik niet zomaar weten: het bestaat in mijn hoofd, dus dat is subjectief. Wetenschap is voor mij de methode om te toetsen of het model in mijn hoofd klopt met de werkelijkheid. De vraag is: bestaat het echt of verbeeld ik het me maar?
Om te toetsen of dat model in mijn hoofd klopt, analyseer ik de resultaten van experimenten in de wetenschappelijke literatuur. De schrijvers van die artikelen hebben die experimenten deugdelijk gedaan volgens de wetenschappelijke methode. Als ik denk dat op basis daarvan het model in mijn hoofd klopt, schrijf ik een artikel op mijn website. Maar wat ik daar schrijf kan je pas als objectief, buiten mijn hoofd bestaand beschouwen als andere wetenschappers het ermee eens zijn.
Dat is wetenschap, of volgens de definitie in de Wikipedia1: wetenschap is zowel de systematisch verkregen, geordende en verifieerbare menselijke kennis, het daarmee verbonden proces van kennisverwerving, als de gemeenschap waarin deze kennis wordt vergaard.

Wetenschap en het COVID-19 virus

Nu raast er een dodelijk virus over de wereld, SARS-CoV-2, het virus dat COVID-19 veroorzaakt2. We kunnen de schade van dat virus alleen beperken als we begrijpen wat er precies gebeurt. De vragen die we moeten beantwoorden zijn tamelijk eenvoudig: wat doet dat virus in een mens en hoe verspreidt het zich? Uit die kennis moeten we de maatregelen destilleren om het virus de baas te worden. Daar zijn vele duizenden wetenschappers over de hele wereld dag en nacht mee bezig3.
Eén groep zoekt naar vaccins die ons lichaam helpen het virus te bestrijden of naar geneesmiddelen om het virus te doden of de gevolgen, zoals aantasting van de longen, te bestrijden. Maar dat is niet zo eenvoudig. Het is een nieuw virus, dat zijn eigen tactieken heeft om ons lichaam te gebruiken voor zijn eigen voortplanting. Het hecht aan bepaalde cellen, vooral in onze longen. Een wetenschapper bedenkt hoe hij daar gebruik van kan maken bij de bestrijding. Wat hij bedenkt is zo een subjectief beeld in het hoofd van die wetenschapper. Hij doet vervolgens experimenten om te kijken of het klopt. Ik garandeer je dat al honderden keren zo een wetenschapper tot de conclusie kwam dat het niet klopte. Hij overlegt dan met zijn collega-wetenschappers: wat was de fout in wat ik bedacht? Dan bedenkt hij hoe het wel moet, en doet de volgende experimenten. Tot de resultaten kloppen met het model in zijn hoofd.

Wetenschap en verspreiding van het COVID-19 virus

Een andere groep wetenschappers houdt zich bezig met de vraag hoe het virus zich verspreidt. Dat weet je natuurlijk al: via hoesten en proesten en druppeltjes die via de lucht bij een ander mens terecht komen. Maar ook dat is niet zo eenvoudig.

  • Kan je het virus hebben zonder ook maar een beetje ziek te worden? En kan je het dan wel verspreiden? Is dat bij kinderen het geval? Of hebben die het virus niet bij zich? Dan kunnen ze het niet verspreiden.
  • Moet je meer testen om te weten hoe het virus zich verspreidt of heeft dat niet zoveel zin omdat het virus zich al kan verspreiden als de test nog negatief is?
  • Kan je het virus krijgen via een deurkruk waar het op zit?
  • Maakt het uit of je met een kleine of grote hoeveelheid virus ineens besmet wordt?
  • Hoe kan het dat er in Italië ineens zo een uitbraak was? Is die bevolking anders dan in China waar het begon? Of kwam het doordat de overheid geen maatregelen nam?
  • Als je hersteld bent, ben je dan immuun voor het virus? En zo ja, hoe lang?

Die vragen en nog tientallen, honderden andere vragen moeten beantwoord worden om precies te weten hoe het virus zich verspreidt. Er zijn daarbij volgens mij minstens twee grote problemen. De wetenschappers die de verspreiding onderzoeken, kunnen geen experimenten doen. Ze moeten kijken wat er in China of Italië of elders gebeurt. Maar als je China met Italië vergelijkt, komt het verschil in verspreiding dan door verschil in bevolking of door iets anders? Laten we dan naar twee plaatsen in China kijken, dan is er weinig verschil tussen de bevolkingen. Maar misschien wonen ze op de ene plaats wel dichter bij elkaar dan op de andere plaats en is de kans dat je druppeltjes opvangt daar groter. Je moet dus eigenlijk naar bevolkingsverschillen en woonomstandigheden tegelijk kijken. En dat is niet genoeg, want je moet naar wel honderd dingen tegelijk kijken. Dat doen de wetenschappers dan ook. Maar ze hebben nog een probleem: er is haast bij. Ze kunnen dit niet in alle rust uitzoeken, want de regering moet nú maatregelen treffen en niet over een half jaar.

Modellen in computers in plaats van in het hoofd

De wetenschappers die de verspreiding van het virus onderzoeken, moeten dus met heel veel factoren rekening houden. Dat is te veel om een samenhangend beeld, een model van de werkelijkheid in het hoofd te vormen. Daar hebben ze -al lang- iets op gevonden. Ze maken modellen in hun computers waar ze tientallen, honderden factoren in stoppen. Dan kunnen ze berekenen hoe het virus zich verspreidt, en hoeveel mensen op een gegeven moment aan de beademing moeten, of hoeveel mensen doodgaan. En ook wat de ene of de andere maatregel uit zal halen.
Die computermodellen hebben echter hetzelfde probleem als het model in mijn hoofd. Klopt het met wat er in werkelijkheid gebeurt? Dat kan haast niet, want sommige factoren zijn niet bekend, of erg onzeker. Kijk naar de vragen onder “Wetenschap en verspreiding van het COVID-19 virus”. Op geen van die vragen is een antwoord bekend dat 100% zeker is. Dus zijn die wetenschappers dag en nacht bezig nieuwe gegevens van over de hele wereld te verzamelen om hun modellen te verbeteren en meer zekerheid te krijgen.

Wetenschap en het RIVM

In Nederland doet het RIVM4 veel wetenschappelijk onderzoek op dit gebied. Omdat zij de regering adviseren, zijn zij zichtbaar, vooral hun directeur Jaap van Dissel. Er zijn echter veel meer wetenschappers in Nederland die zich hiermee bezighouden. De wetenschappers van het RIVM en die andere wetenschappers behoren tot de wetenschappelijke top in de wereld. Ze wisselen continu gegevens uit en bespreken met elkaar hoe hun model eruitziet, het model in hun hoofd of in hun computer. Dat is essentieel: het is niet het model in het hoofd van één wetenschapper, ze corrigeren elkaar continu.

Deugt de wetenschap rond COVID-19?

De wetenschap rond COVID-19 in Nederland en ook elders in de wereld deugt 100%. Daarmee bedoel ik dat op de best mogelijke manier wordt getoetst of de modellen in de hoofden van de wetenschappers of in hun computers kloppen met de werkelijkheid in de wereld. Dus de wetenschappelijke methoden deugen, maar of de wetenschappers daarmee ook de feiten rond het COVID-19 virus begrijpen is niet zeker. Dat kan ook niet, want ze kunnen geen experimenten doen om dat te testen en ze kennen niet alle factoren die van belang zijn.  

Wetenschap en beleid

Hoe kan het dat in Nederland het beleid om COVID-19 de baas te worden anders is dan in andere landen, als we de beste wetenschappers op dit gebied hebben? Dat beleid wordt bepaald door de regering. Gelukkig hebben wij een regering die goed luistert naar de wetenschappers. Het lijkt alsof de mening van het RIVM daarbij de doorslag geeft, omdat we steeds Jaap van Dissel, directeur van het Centrum Infectiebestrijding van het RIVM op TV zien. Het advies aan de regering komt echter tot stand in het Outbreak Management Team (OMT) waarin de belangrijkste Nederlandse wetenschappers zitten, niet alleen van het RIVM5.
Het beleid is dus gebaseerd op de modellen in computers en hoofden van die wetenschappers, met alle onzekerheden. Ze kunnen met beslissingen en maatregelen niet wachten tot die onzekerheden zijn opgeheven. Zo wordt in Nederland veel minder op het virus getest dan in andere landen. Niemand weet zeker of dat verstandig is. Het OMT denkt van wel, op dit moment. Misschien zijn er in dat OMT wetenschappers die voor meer testen zijn, maar je kunt niet blijven discussiëren. En het lijkt erop dat de wetenschappers denken dat het sluiten van scholen weinig effect heeft op de verspreiding van het virus. Maar de druk uit de maatschappij was hoog en gaf misschien de doorslag om de scholen wel te sluiten.

Feiten en meningen

Wat hebben we aan wetenschap als we geen feitelijke conclusies kunnen trekken? Wat zijn de feiten? Vooral als mensen onzeker zijn zoeken ze houvast bij wat ze denken dat de feiten zijn. Dat zijn feiten die in hun hoofd bestaan. De wetenschappelijke methode is er om onderscheid te maken tussen feiten in je hoofd en feiten in de buitenwereld. Feiten die alleen in je hoofd bestaan zijn eigenlijk geen feiten, maar meningen. Je begrijpt dat “wetenschap is ook maar een mening” een contradictio in terminis is. Iedereen mag zijn eigen meningen hebben. Maar als je het verschil tussen mening en feit ontkent, kan dat voor jezelf vervelende gevolgen hebben6. En nog erger wordt het als die ontkenning voor andere mensen gevolgen heeft.

Meningen over het Corona virus

Ik ben nogal bang voor het virus. Ik kan niet goed tegen de onzekerheid en het feit dat ik geen controle over de situatie heb. In het begin heb ik ook mijn mening geventileerd op twitter7, maar daar ben ik mee opgehouden. Ik ben niet de wetenschapper die zich bezighoudt met de feiten over het virus, ik ben geen deskundige op dat gebied8. En wat heeft een ander dan aan mijn mening? Erger is het als regeringsleiders hun mening ventileren en daar hun beleid door laten beïnvloeden. Bolsonaro zegt dat het om een klein griepje gaat en dat de crisis een truc van de media is9. En Trump zegt dat een middel tegen malaria, hydroxychloroquine, helpt tegen het virus en heeft veel geld vrij gemaakt om het verder te ontwikkelen. Maar de kennis over dat middel is gebaseerd op een artikel van een frauduleuze wetenschapper10.

Hoe nu verder?

Ik prijs mij gelukkig in een land te leven waar de beste wetenschappers dag en nacht bezig zijn de feiten te achterhalen en waar de regering zijn best doet het beleid te baseren op wat die wetenschappers weten. Of zij mij optimaal beschermen weet ik niet. Of hun beleid het verstandigste is weet niemand. En daar zullen we nooit achter komen. Als later blijkt dat hier bijvoorbeeld meer mensen dood zijn gegaan aan het virus dan in bijvoorbeeld Duitsland, zullen we nooit weten waar dat aan ligt. Daarvoor spelen te veel factoren een rol. Het enige wat ik doen kan is ze vertrouwen. Is vertrouwen niet juist iemand volgen als je niet zeker weet of dat de beste optie is? Dus doe ik wat de regering en het RIVM zeggen. En ik probeer verder alleen de hoognodige informatie tot me te nemen. Daarvoor kijk ik alleen naar betrouwbare bronnen11. Angstig blijf ik.

  1. https://nl.wikipedia.org/wiki/Wetenschap
  2. Zie commentaar van Maarten, mijn zoon. COVID-19 is het ziektebeeld veroorzaakt door het SARS-Cov-2 virus,(Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2)
  3. letterlijk: duizenden en dag en nacht
  4. Of vollediger: het Centrum Infectiebestrijding van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
  5. https://www.rivm.nl/coronavirus/covid-19/wat-doen-we-in-nederland-tegen-het-coronavirus
  6. https://thecorrespondent.com/373/the-coronavirus-is-reminding-us-that-anxiety-is-good-as-long-as-it-doesnt-turn-into-panic/3500868338-dfcfc849
  7. 12 maart voor het laatst
  8. Zie Experts met meningen en experts met feiten, https://www.nrc.nl/nieuws/2020/03/13/experts-met-meningen-en-experts-met-feiten-a3993701
  9. https://www.theguardian.com/world/2020/mar/23/brazils-jair-bolsonaro-says-coronavirus-crisis-is-a-media-trick
  10. https://twitter.com/kennwhite/status/1243152451139784711
  11. Voorbeelden:
    https://unherd.com/2020/04/how-likely-are-you-to-die-of-coronavirus/
    https://www.rivm.nl/nieuws/actuele-informatie-over-coronavirus
    https://decorrespondent.nl/11051/viroloog-marion-koopmans-beantwoordt-de-prangendste-vragen-over-corona-de-nederlandse-aanpak-en-wat-je-nu-kan-doen/310966045027-e3d9a638
    https://www.sciencemediacentre.org/
    https://www.nature.com/articles/d41586-020-00758-2

13 Comments on “Wat is wetenschap in tijden van Corona?”

  1. Mooi en helder artikel. Ik hoop dat de wetenschappers die zich bezighouden met Corana gauw de link kunnen leggen tussen wat in hun hoofd speelt en de feiten. Of dat de feiten een nieuw concept in hun hoofd veroorzaken. Heb ik het zo goed begrepen?
    En Ik hoop ook dat het hart daarbij een rol blijft spelen( zie Roche).

    1. Ha Liesbeth, het concept in hun hoofd en computers wordt continu aangepast met nieuwe feiten. Zo komt dat dichter bij de werkelijkheid van alle feiten. Ik hoop met jou dat dat snel vordert. Ik ben niet zo optimistisch over het hart van bedrijven, in tegenstelling tot het hart van de meeste mensen. Ik vrees dat als het eerste vaccin er is, een aantal mensen en bedrijven erg rijk zullen worden.
      Vandaag 30 maart 2020 kondigt Johnson&Johnson aan dat ze begin volgend jaar een vaccin hebben (als alles goed gaat) dat ze tegen kostprijs gaan verkopen. Dat is sterk.

  2. Dank Peter voor je artikel, de wetenschap rond corona, modellen in computers en hoofden.

    Gedachten over angst.
    De natuurlijke motivatie en drive tot voortbestaan van de soort en daarin het evolutionaire gegeven om gezondheid en effectieve aanpassing aan de omgeving en omstandigheden na te streven, maakt het ‘gevoel’ van angst de natuurlijk ingebouwde functie om zich tegen onzekerheid/ongezondheid/ziekte/een voortijdige dood door ongeluk, ziekte, natuurrampen of agressie van buitenaf, te beschermen en voor elkaar als groep te willen voorkomen. We ‘weten’ van nature dat we als groep (met overeenkomstige doelen en overtuigingen) in principe sterker en veiliger zijn. Angst- en (in overtreffende trap) paniek-gevoelens/emoties lijken bij de mens primair een functie en resultaat vanuit de amygdala en hersenstam te zijn, als beschermend signaal voor als bedreiging ervaren stimuli van buitenaf en van intern (binnen het lichaam) als bedreigend ervaren processen.
    Niet iedereen ‘voelt’, interpreteert en reageert hetzelfde in en op dezelfde situatie of (bedreigende) omstandigheid: verstijven / niets doen / ontkenning, aanvallen / vechten, ontwijken / wegduiken / vluchten (fysiek of in een andere vorm van ‘vluchtgedrag’).
    Individuen én organisaties kunnen in (kleine en grote) groepen echter ook zodanig overtuigend d.m.v. inhoudelijke en strategische communicatie anderen van een bepaalde visie overtuigen, die niet perse een positief gevolg (een gezond en veilig harmonieus gezamenlijk leven op aarde) voor deze groepen hoeft te hebben.
    Het is de vraag welke informatie en wetenschap iemand (of een groep) (graag) wil horen en/of ook wil accepteren. Psychologische groepsdruk speelt daar vaak een grote rol in. Veel communicatie om mensen van iets te overtuigen / te bewegen tot bepaald gedrag, is daarom in de breedste zin vaak gericht op fout/goed, angst- of geluks-gevoelens. Veel mensen komen in beweging vanuit een overtuiging/motivatie met de volgende doelen: Van Pijn Af & Naar Plezier Toe (VPA & NPT). Beide in de breedste zin.
    In de context van corona (of elke andere relevante bedreiging) is de Pijn: mogelijk ernstig ziek worden / dood gaan, of Plezier: gezond blijven (zelf en anderen).
    Erik van der Waal

  3. Hoi Peter,

    Wat een fijn overzicht van de huidige situatie en wat een plezier om dat zo te lezen. Vertrouwen in de wetenschap en vooral de adviezen opvolgen is het beste alternatief wat we momenteel hebben. En dat combineren met zorg voor elkaar!

    Dank voor je bericht! Ik lees je blog altijd met plezier, zeker nu!

  4. Hey Ouwe,

    Goed stukje.
    Overigens is Covid-19 het ziektebeeld wat veroorzaakt wordt door het SARS CoV2 virus.

  5. Dag Peter,
    Zonder de waarde van het artikel aan te tasten – het is helder – wil ik toch 2 opmerkingen maken.
    Zou je niet net het omgekeerde moeten zeggen van …Tot de resultaten kloppen met het model in zijn hoofd…… ?
    De waarheid volgt toch uit de resultaten, het hoofd zal zich toch daarnaar moeten richten.
    Verder zit de contradictio niet in het eindstation, “terminus”, maar in de woorden, begrippen, “terminis”.

    1. Ha, Jan, deze groep wetenschappers gaat een vaccin maken of een geneesmiddel. Dat betekent dat ze iets in hun hoofd “maken” en dan in werkelijkheid en kijken of het werkt. Als dat niet zo is maken ze steeds iets anders tot het werkt. Dus ze richten zich wel naar de werkelijkheid maar uiteindelijk is het model in hun hoofd leidend, ze maken een deel van de werkelijkheid, namelijk het vaccin of geneesmiddel.
      Dat geldt niet voor die andere groep, die de verspreiding van het virus onderzoekt. Die maken niets en passen alleen steeds hun model aan naar wat ze over de wekelijkheid leren.
      Overigens zijn Bolsonaro en Trump mensen die denken dat inderdaad de hele natuur zich naar het model in hun hoofd zal richten.
      Je laatste zin: ik heb het verbeterd.

  6. Fijn om te weten dat een ander je angst deelt.
    Misschien is het goed om ook aandacht te schenken aan alles wat wetenschappers al wel weten en aan alle onzin die in de loop van de afgelopen weken al door wetenschappers is ontkracht.

    1. Wat de wetenschappers al wel weten valt niet bij te houden. Dat kan je alleen per onderwerp nazoeken. Er verschijnen honderden wetenschappelijke artikelen per dag over COVID-19. In het algemeen hoor je de resultaten ervan via het RIVM. En de ontkrachte onzin is ook niet bij te houden. Maar er is nog meer niet ontkrachte onzin. Want onzin debiteren kost 5 seconden en het weerleggen ….. veel wetenschappelijke moeite.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *